Mae'r amgylchedd adeiledig yn fwy na lle i ni fyw, gweithio, cysgu a siarad – a gwneud bron popeth mae pobl yn ei wneud.

Dyma hefyd lle roedd ein hynafiaid yn byw, anadlu a chwarae. Adeiladau yw'r cofnodion mwyaf blaenllaw o hanes pobl sydd gennym. Mae gan bob adeilad stori, er bod rhai wedi'u hadrodd yn amlach ac yn fwy trwyadl nag eraill.

Datgelu hanesion cudd

Mae un grŵp o hanesion, nad yw'n cael llawer o sylw, er enghraifft, yn perthyn i gymunedau LGBT (lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol). Dyma rywbeth sy'n cael ei unioni gan Historic England, corff cyhoeddus sy'n gofalu am amgylchedd hanesyddol y wlad ac yn ei hyrwyddo.

Gyda chymorth y cyhoedd, mae'n dogfennu ac yn datgelu lleoliadau o bwys yn nhreftadaeth LGBT – hyd yn oed y rhai sy'n bwysig am resymau personol un neu ddau unigolyn yn unig efallai.

Mae rhai ohonynt yn gartrefi pobl enwog, megis tŷ Oscar Wilde yn Llundain – a oedd yn un o chwe adeilad y rhoddodd Historic England statws arbennig iddynt eleni, sef hanner canmlwyddiant ers dad-droseddoli cyfunrhywiaeth yn rhannol ym 1967.

34 Tite Street

Menywod pwysig

Mae'r adeiladau rhestredig yn cynnwys cartref Anne Lister (1791–1840) yn Neuadd Shibden, Halifax, merch sydd yn aml yn cael ei hystyried fel y ‘lesbiad fodern gyntaf’. Bu'n cofnodi ei pherthnasoedd â menywod eraill mewn dyddiaduron hirfaith, wedi'u hysgrifennu mewn cod na chafodd ei ddatrys tan y 1980au.

Roedd yn cael ei galw'n ‘Gentleman Jack’ yn watwarus gan y bobl leol oherwydd ei gwisg ddu a gwrywaidd, ac roedd yn canlyn ei chariadon benywaidd yn agored, ac yn ymweld â  dwy lesbiad adnabyddus arall y cyfnod, ‘Menywod Llangollen’, sef Eleanor Butler a Sarah Ponsonby.

Roedd Butler a Ponsonby wedi ffoi o Iwerddon ac oddi wrth eu teuluoedd, a oedd yn bygwth eu gorfodi i briodi. Yn lle hynny, gwnaethant ddianc a chyflawni eu dymuniad i dreulio eu bywydau gyda'i gilydd yng Ngogledd Cymru mewn bwthyn bach o'r enw Plas Newydd.

Gwnaethant wella'r adeilad dros yr 50 mlynedd roeddent yn byw yno, gan ychwanegu addurniadau Gothig, paneli derw, gwydr lliw, llyfrgell a gerddi hyfryd. Roedd Lister yn edmygu eu gwaith a chreodd dŵr Gothig a llyfrgell hefyd yn Neuadd Shibden – y mae rhai'n eu hystyried yn enghreifftiau o bensaernïaeth LGBT, yn cydbwyso parchusrwydd â'r angen am hunanfynegiant.

Gan wylltio a chyfareddu pobl i'r un graddau, cafodd Butler a Ponsonby eu derbyn yn y pen draw. Ymwelodd llawer o enwogion y cyfnod â nhw, gan gynnwys William Wordsworth, Dug Wellington, Syr Walter Scott – a rhoddodd Brenin George III bensiwn iddynt i'w cynnal. Mae eu tŷ bellach yn amgueddfa restredig Gradd II*.

Shibden Hall
Plas Newydd

Pensaernïaeth LGBT?

Yn ogystal â chofio pwy oedd yn byw yno, mae'n bwysig cofio bod adeiladau, drwy gydol hanes, wedi'u dylunio a'u hadeiladu gan bobl LGBT hefyd. Fodd bynnag, mae p'un a yw'r fath beth â ‘phensaernïaeth LGBT’ yn bod – arddulliau a dyluniadau sy'n adlewyrchu rhywioldeb y penseiri yn uniongyrchol, yn rhywbeth i'w drafod.

Mae enghreifftiau fflamddull megis Strawberry Hill yn Twickenham, a ddyluniwyd gan Horace Walpole, ac Abaty Fonthill William Beckford, y mae ei olion yn Wiltshire, yn nodedig am eu digonedd a'u ffansi.

Ond gallai tynnu sylw at y rhain ddilyn ystrydebau a methu â gweld corff enfawr o waith mwy cynnil gan benseiri a dylunwyr LGBT di-rif eraill.

Strawberry Hill

Dylanwad dwfn a pharhaol

Roedd Edward Carpenter (1844–1929), arloeswr hawliau hoyw cynnar, er enghraifft, yn byw'n agored gyda'i bartner a dyluniodd dŷ digon cyffredin yn Swydd Derby wledig a oedd yn hyrwyddo'r bywyd da a syml, a gweithgareddau llesol megis crefftau a masnach-arddio.

Cafodd ei athroniaeth ddylanwad mawr ar ei ffrind Syr Raymond Unwin (1863–1940), a gafodd ei ysbrydoli i greu dyluniadau ar gyfer Gardd-ddinas Letchworth a Maestref Gerddi Hampstead, gan lywio'r mudiad gardd-ddinasoedd.

Bu hefyd yn lobïo'n gryf dros dai dosbarth gweithiol digonol gyda chartrefi y gellid eu hadeiladu'n gyflym ac yn rhad, gyda gerddi, preifatrwydd a digon o le – egwyddorion a brofodd yn hynod ddylanwadol ar gyfer tai Prydain rhwng y rhyfeloedd.

Hampstead Garden Suburb

LGBT yn y gweithle

Heddiw, mae'r diwydiant adeiladu yn ymgorffori amrywiaeth a chydraddoldeb LGBT, gyda strategaethau a pholisïau ar waith i annog gweithlu cynhwysol, a gweithleoedd cyfartal a chefnogol.

Mae cyflogwyr ar eu hennill os yw pobl yn teimlo'n gyfforddus yn eu croen eu hunain. Mae amgylcheddau gweithio tecach, mwy cynhwysol yn gwneud synnwyr busnes da, drwy gynyddu boddhad gwaith, cynhyrchiant, cadw staff, opsiynau recriwtio ac enw brand.

Cymerwch ran

Gallwch fod yn rhan o weithlu gwirioneddol amrywiol a chynhwysol gyda gyrfa yn y diwydiant adeiladu.

Mae cannoedd o swyddi a gyrfaoedd adeiladu cyffrous ar gael. Cewch wybod mwy gyda'n Porwr Gyrfaoedd neu rhowch gynnig ar ein cwis personoliaeth er mwyn cael syniad gwell o'r hyn a fyddai'n addas ar eich cyfer chi.